کنترل شبکه جهانی اینترنت شکل خاصی از حکمرانی را به وجود آورده است که در آن وظایف سیاستگذاری و نظارتی بصورت مشترک توسط بخش خصوصی، دولت، سازمانهای بینالمللی و جامعه فنی فراملیتی بهطور متفاوتی نسبت به حکمرانی سنتی انجام میشود. از نظر شکل سازمانی، بخشی از حاکمیت اینترنت از طریق سازمانهای بینالمللی چندجانبه صورت میگیرد که در آن دولتها تصمیمگیرندگان اصلی هستند، مانند اتحادیه بینالمللی مخابرات (ITU). با این حال، میتوان گفت بخش گستردهای از حاکمیت اینترنت جهانی از طریق مؤسسات چند ذینفعی (جایی که دولتها تنها یکی از چندین نوع مشارکتکننده در فرآیند سیاستگذاری هستند) مانند مؤسسه نامها و شمارههای واگذارشده اینترنتی (آیکن – ICANN) و یا ثبت کنندههای اینترنتی منطقهای (RIR)، صورت میگیرد.
حکمرانی چندذینفعی از شیوه سنتی نظم بخشیدن به روابط جهانی، یعنی در قالب دولت-دولت فاصله میگیرد. در سازمانهای بینالمللی متعارف، دولتها تصمیمگیرنده اصلی هستند اما در سازمانهای چندذینفعی از طریق اجماع بین گروههای مختلف، سیاستگذاری صورت میگیرد. یکی از مهمترین سازمانهای فعال در بخش حاکمیت شبکه جهانی اینترنت، آیکن میباشد. مؤسسه نامها و شمارههای واگذارشده اینترنتی (ICANN)[1] سازمانی غیرانتفاعی است که به منظور مدیریت منابع اینترنتی تشکیل شده است و مسئولیت تخصیص، هماهنگی و نگهداری پروتکلهای شناسایی، نامهای دامنههای اینترنتی و سرورهای اصلی را بر عهده دارد.
آیکن در پایان سال 1998 تأسیس شد. این موسسه یادداشت تفاهمی با وزارت بازرگانی آمریکا امضا کرد که بر اساس آن وظیفه این نهاد اعتلای منافع عمومی جهانی در ارتباط با ثبات عملیات اینترنت از طریق انجام کارکردها و نظارت بر آن است. روابط دولت آمریکا و آیکن بر مبنای قرارداد مبتنی بر مسئولیت مشترک بود، ضمن آنکه مسئولیت نهایی در دست وزارت بازرگانی آمریکا قرار داشت. به تعبیر پروفسور فرومکین[2] در قلب سیستم نامهای دامنه یک فایل واحد به نام ریشه (Root) وجود دارد که هرکس این فایل را کنترل کند، کل اینترنت را کنترل خواهد کرد. جهان هم اکنون شاهد تغییر ماهوی در این نهاد اینترنتی از طریق گسستن از نظارت رسمی دولت آمریکا و تبدیل شدن به یک سازمان چندملیتی و خود تنظیمگر است.
این نقش منحصر به فرد دولت ایالات متحده در حاکمیت اینترنت، سال 2003 به چالش کشیده شد، زمانی که تعدادی از دولتها در اجلاس جهانی در مورد جامعه اطلاعاتی (WSIS)[3] نگرانیهای خود را در مورد آنچه که آنها کنترل یکجانبه منابع حیاتی اینترنت توسط دولت ایالات متحده مینامیدند، مطرح کردند. این مخالفتها به شدت در کنگره جهانی فناوری اطلاعات (WCIT)[4] در سال 2012 تکرار شد و با افشاگریهای ادوارد اسنودن در سال 2013 در مورد اقدامات نظارتی آژانس امنیت ملی آمریکا، که موجب سرزنشهای گسترده دولتها و جامعه مدنی در سراسر جهان شد، تشدید گردید.
در پاسخ، اداره ملی مخابرات و اطلاعات (NTIA) در 14 مارس 2014 قصد دولت ایالات متحده را برای انتقال سرپرستی کارکردهای یانا (IANA) به جامعه جهانی چند ذینفعی اینترنتی اعلام کرد. تعهد اولیه دولت آمریکا این بود که ظرف دو سال پس از تاسیس آیکن (یعنی تا سال 2000) اعتبار یادداشت تفاهم امضا شده با آیکن به سرآید و آیکن کاملا مستقل شود، اما چنین نشد تا سرانجام در اکتبر ٢٠١٦ این کار به انجام رسید.
این موسسه در قالب یک نهاد خصوصی و غیرانتفاعی مستقر در کالیفرنیا میباشد. با این حال، وقتی صحبت از آیکن میشود، خطوط معمول بین آنچه خصوصی و عمومی است، مبهم بوده است. چارچوب چند ذینفعی آیکن در ساختار سازمانی منحصربهفرد آن منعکس میشود؛ هیئت مدیره 20 نفره؛ سه سازمان پشتیبان (SOs) (شامل سازمان پشتیبانی از نامهای عمومی (GNSO)، سازمان پشتیبانی از نامهای کد کشوری (ccNSO)، سازمان پشتیبانی آدرس (ASO))؛ چهار کمیته مشورتی (ACs) (شامل کمیته مشاوره عمومی (ALAC)، کمیته مشاوره دولتی (GAC)، کمیته مشاوره سیستم سرور اصلی (RSSAC)، کمیته مشاوره امنیت و ثبات (SSAC)).
هفت نهاد داخلی به آیکن در دستیابی به ماموریتهای آن کمک میکنند. سه سازمان پشتیبان به هیئت مدیره مشاوره میدهند و سیاستهای مربوط به آدرسهای IP و DNS را توسعه میدهند. علاوه بر این، چهار کمیته مشورتی با توجه به سیاستهای مربوط به منافع دولت، منافع کاربران اینترنت، امنیت سیستم سرور اصلی و ثبات و امنیت سیستمهای نامگذاری و آدرس اینترنتی به هیئت مدیره آیکن مشاوره میدهند.
در رابطه با کمیته انتصابات و هیئت مدیره این نکته لازم به ذکر است که کمیته انتصابات (NomCom) مسئول انتخاب همه مدیران آیکن به جز رئیس و آن دسته از مدیرانی است که توسط سازمانهای پشتیبان آیکن انتخاب میشوند. این کمیته، 8 عضو هیئت مدیره با حق رأی، سه عضو سازمان پشتیبانی از نامهای کد کشوری (ccNSO) و سه عضو سازمان پشتیبانی از نامهای عمومی (GNSO) را منصوب میکند.کمیته انتصابات متشکل از 21 نماینده دارای حق رای و بدون حق رای میباشد که توسط نهادهای داخلی مختلف آیکن و کارگروه مهندسی اینترنت (IETF) انتخاب میشوند.
هیئت مدیره آیکن نهادی است که دارای اختیارات عمومی آیکن است. از 16 عضو دارای حق رای و 4 رابط بدون حق رای تشکیل شده است. اعضا و رابطان هیئت مدیره توسط نهادهای داخلی آیکن و کارگروه مهندسی اینترنت (IETF) انتخاب میشوند.
پس از استقلال آیکن در سال 2016، کارگروه تغییر ماهیت آیکن یک گروه تحت عنوان “جامعه توانمند (EC)” ایجاد نمود. جامعه توانمند از طریق گروههای ذینفع (سازمانهای پشتیبان و کمیتههای مشاوره که توضیح داده شد) میتواند کلیه اقدامات آیکن و هیئت مدیره را بررسی کند. جامعه توانمند به عنوان چیزی شبیه به مقام قانونگذار آیکن، دارای مجموعهای از صلاحیتها، از جمله رد بودجه آیکن و یانا؛ رد برنامههای عملیاتی و استراتژیک آیکن؛ فراخوانی (بازخواست) کل هیئت مدیره آیکن؛ انتصاب و عزل مدیران هیئت مدیره (به غیر از رئیس / مدیر عامل آیکن)؛ و شروع بررسی تصمیمات و اقدامات آیکن میباشد.
کمیته مشاوره دولتی (GAC) محل اصلی مشارکت دولتها در آیکن است. اعضای این کمیته که در سال 1999 با مشارکت 17 دولت و 6 سازمان بین دولتی کار خود را آغاز نمودند، در حال حاضر به تعداد 181 دولت و 38 سازمان ناظر افزایش یافته اند که بیشتر اعضای ناظر، سازمانهای بین دولتی هستند.
اساسنامه آیکن محدودیتهای خاصی را برای مشارکت دولتها در فرآیند حکمرانی ایجاد نموده است. نمایندگان دولت در هیئت مدیره حق رای ندارند و نمیتوانند اعضای هیئت مدیره آیکن را انتخاب نمایند. دولتها تنها در هیئت مدیره یک عضو «رابط» آن هم بدون حق رأی دارند. همچنین این کمیته نمیتواند نمایندهای در کمیته انتصابات (NomCom)، که اعضای هیئت مدیره و سایر نهادهای کلیدی تصمیمگیرنده در آیکن را انتخاب میکند، منصوب نماید.
همانطور که از نام این کمیته پیداست، کمیته مشاوره دولتی به هیئت مدیره مشاوره میدهد. هیئت مدیره موظف است یا توصیههای این کمیته را اتخاذ کند یا امتناع خود از آن توصیه را توجیه کند. با این حال، هیئت مدیره موظف به پیروی از توصیههای این کمیته نیست و در صورتی که هیئت مدیره توصیههای دولتها را رد کند، کمیته دولتی هیچ الزام و قدرت قانونی برای بازخواست هیئت مدیره ندارد. در گذشته، توصیههای این کمیته معمولاً در مراحل پایانی وارد فرآیند سیاستگذاری میشد، یعنی پس از اینکه گروههای ذینفع دیگر (عمدتاً GNSO) پیشنهادهای اصلی را تهیه کرده بودند. اخیراً، چندین بحث مهم در کمیته مشاوره دولتی، آیکن را درگیر مراحل اولیه فرآیند سیاستگذاری نموده است. علیرغم اینکه دولتها نقش رسمی در حکمرانی چندذینفعی در آیکن دارند – برخلاف کارگروه مهندسی اینترنت (IETF) و یا ثبتکنندههای اینترنتی منطقهای (RIR) که دولتها اصلاً جایگاه رسمی در آنها ندارند – کمیته مشاوره دولتی از نظر نهادی موقعیت ضعیفی دارد.
در مقابل، دولتها نقش نسبتاً مستحکمتری در سایر نهادهای چندجانبه مانند مجمع حکمرانی اینترنت (IGF) در سازمان ملل و فرآیند نت موندیال (NETmundial) در برزیل دارند.
برای اطلاع ازجزئیات بیشتر در خصوص مؤسسه نامها و شمارههای واگذارشده اینترنتی (ICANN) فایل کامل بررسی این نهاد رو مشاهده نمایید.
[1] Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN)
[2] A. Michael Froomkin
مایکل فرومکین، استاد دانشکده حقوق دانشگاه میامی در کورال گیبلز، فلوریدا است. پروفسور فرومکین در حال حاضر حقوق اداری، قانون هوش مصنوعی و رباتیک را تدریس می کند. پروفسور فرومکین اساساً در مورد حاکمیت اینترنت، دموکراسی الکترونیکی و حریم خصوصی می نویسد. موضوعات دیگر عبارتند از تجارت الکترونیک، پول نقد الکترونیکی، مقررات رمزنگاری، و قانون اساسی ایالات متحده. [2]
[3] World Summit on the Information Society (WSIS)
[4] World Congress on Information Technology (WCIT)
